Thực trạng về cơ sở khiếu nại, khiếu kiện ở một số nước

Cơ quan giải quyết khiếu nại, khiếu kiện hành chính ở các nước

Quy trình giải quyết khiếu nại, khiếu kiện về tiếp cận thông tin có những điểm khác biệt với nhau ở từng nước. Chẳng hạn, ở các nước theo mô hình Anh-Mỹ thuần khiết, giải quyết khiếu kiện hành chính phải trải qua hai giai đoạn:

Trước hết, ở giai đoạn đầu, luật hành chính chuyên biệt được coi là quan trọng nhất được đưa ra bởi các cơ quan tài phán hành chính. Các cơ quan tài phán hành chính rất nhiều và không được coi là những cơ quan xét xử thực thụ với đúng nghĩa của từ này vì họ xem xét cả tính hợp pháp và tính công bằng. Tuy nhiên, các cơ quan tài phán này lại rất có năng lực nên phần lớn các quyết định của họ thoả mãn được đòi hỏi của người khiếu nại và đa số các tranh chấp được chấm dứt từ giai đoạn này.

Giai đoạn thứ hai là giai đoạn “luật hành chính chung”, các tranh chấp được phán xét bởi các toà án thường luật như: Toà thượng thẩm, Toà phúc thẩm, Toà tối cao. Các toà án này xét xử kháng cáo đối với quyết định của cơ quan tài phán hành chính đã xét xử sơ thẩm về tính hợp pháp của các văn bản hành chính bị khiếu kiện. Như vậy, các khiếu kiện trước toà án truyền thống, sau khi đã qua bước giải quyết tại cơ quan tài phán hành chính, giảm hẳn vì việc kiện cáo tại toà án tư pháp khá là tốn kém.

Mặt khác, nói chung quy trình, thủ tục giải quyết khiếu nại, khiếu kiện hành chính ở các nước có một số nét lớn sau đây.

Trước hết, hầu hết các nước đều có cả quy trình khiếu nại và khiếu kiện, chẳng hạn như ở Ba Lan, khiếu nại về quyết định từ chối cung cấp thông tin hoặc dừng quá trình cung cấp thông tin theo phương thức được yêu cầu sẽ được khởi xướng điều tra trong vòng 14 ngày kể từ khi nhận được khiếu nại; về khiếu kiện, Luật tố tụng hành chính 2002 sẽ được áp dụng để xem xét khiếu kiện, khi chủ thể bị từ chối cung cấp thông tin vì lý do bảo vệ thông tin cá nhân, quyền riêng tư, bí mật quốc gia.

Có một số nước quy định người yêu cầu thông tin có thể khiếu kiện thẳng ra tòa mà không cần qua bước khiếu kiện. Nhưng ở nhiều nước khác, chỉ có thể khiếu kiện ra tòa án nếu đã qua các bước khiếu nại. Ví dụ, ở Pháp bắt buộc phải có yêu cầu Ủy ban về tiếp cận tài liệu hành chính đưa ra khuyến nghị trước khi khiếu kiện ra Tòa án Hành chính; Tòa này sẽ ra phán quyết trong vòng 6 tháng kể từ ngày đệ đơn.

Thứ hai, ở một số nước, khiếu nại có thể chỉ mang tính chất nội bộ, tức là khiếu nại lên cơ quan công quyền trực tiếp của cơ quan đã có hành động bị khiếu nại. Nhưng ở nhiều nước, khiếu nại còn được gửi đến cơ quan giải quyết khiếu nại độc lập như Thanh tra Quốc hội, Cao ủy viên thông tin, Ủy ban chuyên ngành. Ở một số nước, cơ quan này có quyền chuyển tiếp khiếu nại thành khiếu kiện ở tòa án.

Thứ ba, ở một số nước quy trình, thủ tục tiếp nhận và giải quyết khiếu nại và  khiếu kiện trong các lĩnh vực riêng biệt tuân theo quy trình, thủ tục khiếu nại hành chính và khiếu kiện chung có sẵn. Nhưng ở nhiểu nước, luật quy định riêng về quy trình, thủ tục tiếp nhận, giải quyết khiếu nại, khiếu kiện liên quan đến một lĩnh vực nào đó, ví dụ như về tiếp cận thông tin.

Thứ tư, luật nhiều nước có những quy định về thủ tục tiếp nhận, giải quyết khiếu nại, khiếu kiện tạo điều kiện thuận lợi cho người khiếu nại, khiếu kiện, bảo đảm để công dân được tiếp cận công lý dễ dàng hơn. Chẳng hạn, quy định thời hạn tiếp nhận đơn khiếu nại, nhưng có thể gia hạn nếu nhận thấy người khiếu nại gặp khó khăn; hoặc bắt buộc các cơ quan giải quyết khiếu nại phải thông báo đúng thời hạn, rõ ràng những thông tin cần thiết, cung cấp đơn theo mẫu; thời hạn phải trả lời khiếu nại... Ở nhiều nước như ở Anh, Bulgaria, cơ quan chịu trách nhiệm tiếp nhận và điều tra khiếu nại có mẫu đơn khiếu nại với các mục như thông tin cá nhân; người được ủy quyền trình bày vấn đề; cơ quan đối tượng của khiếu nại; quan hệ của người khiếu nại với cơ quan đó; chi tiết nội dung khiếu nại; các tài liệu gửi kèm… Hoặc như kinh nghiệm của Nam Phi cho thấy, mặc dù công dân có quyền khiếu kiện lên Tòa án Tối cao, nhưng Tòa án Tối cao lại là đất của các luật sư, chứ không phải của người nghèo, mà trong khi đó, người nghèo vốn cần thông tin lại không có tiền để thuê luật sư. Do đó, cách làm của một số nước: một là, miễn án phí cho người nghèo; hai là, quy định nếu nguyên đơn thắng kiện thì được hoàn lại án phí và chi phí luật sư.

Liên quan đến việc tạo điều kiện dễ dàng hơn cho nguyên đơn, ở nhiều nước, cơ quan công quyền phải có nghĩa vụ chứng minh cơ sở hành động hay không hành động của mình, ví dụ: từ chối đáp ứng yêu cầu về thông tin của công dân. Trong đó, họ không những phải chứng minh việc từ chối cung cấp thông tin là tuân theo các quy định về ngoại lệ, mà còn phải chứng minh, việc công bố thông tin đó sẽ dẫn đến những thiệt hại đáng kể cho các bên liên quan. Họ phải trả được “bài trắc nghiệm ba bước” để chứng minh rằng: một, thông tin họ từ chối cung cấp liên quan đến những mục đích hợp pháp được quy định trong luật; hai, việc công bố sẽ làm tổn hại đến các mục đích đó; ba, tổn hại đó phải lớn hơn lợi ích công cộng có được từ việc công khai thông tin. Nếu họ không chứng minh hoặc không chứng minh được, tòa án phải phán quyết rằng, việc từ chối cung cấp thông tin là trái pháp luật, và tòa phải buộc cơ quan công quyền cung cấp thông tin mà người khiếu kiện yêu cầu.

Thứ năm, tủ tục tiếp nhận, giải quyết khiếu nại, khiếu kiện phải công khai, minh bạch. Ví dụ, công bố đơn khiếu nại; thông báo kết quả điều tra, giải quyết khiếu nại đến tất cả các bên; xem xét khiếu nại một cách công khai, đối chất; cơ quan giải quyết khiếu nại, khiếu kiện có thẩm quyền bắt buộc tiết lộ thông tin bí mật; thông báo quyền của người khiếu nại được khiếu kiện ra tòa. Cơ quan giải quyết khiếu nại, dù đó là mô hình nào, phải giải thích rõ, tốt nhất là bằng văn bản, các quyền của người khiếu nại như quyền nhận được trả lời của cơ quan đó trong thời hạn luật định; quyền và cơ sở để người khiếu nại được tiếp tục khiếu kiện ra tòa án. Chẳng hạn, ở Nam Phi, ngay sau khi ra quyết định, nhà chức trách phải thông báo cho người khiếu nại và bên thứ ba (nếu cần), trong đó phải nêu lý lẽ, quyền được khởi kiện lên tòa án của người khiếu nại, bên thứ ba; nếu không thông báo thì bị coi là vi phạm quyền được khiếu nại.

Thứ sáu, về quy trình, thủ tục, khiếu kiện được thực hiện tại toà án, cơ quan mà về nguyên tắc phải bảo đảm tính không thiên vị, độc lập với Chính phủ và các cơ quan hành chính nhà nước; Toà án sẽ phán xử về phương diện luật pháp, chứ không phải về mặt công bằng, với phạm vi chủ yếu là kiểm tra sự tôn trọng các quy định của pháp luật; Việc kiểm tra được thực hiện với tính chất hậu kiểm, tức là sau khi cơ quan hành chính đã ban hành quyết định.

Thứ bảy, quy trình, thủ tục phải cân bằng giữa việc bảo vệ quyền và lợi ích của công dân với việc đảm bảo sự vận hành tốt của bộ máy công quyền. Ví dụ, trong lĩnh vực giải quyết khiếu kiện về tiếp cận thông tin, ở nhiều nước, trong trường hợp cần thiết, Tòa có thể nghe riêng từng bên trình bày hoặc xét xử kín để tránh lộ những thông tin bí mật. Ở Canada, đối với thông tin đối ngoại hoặc quốc phòng, Chánh án Tòa án Liên bang hoặc một thẩm phán của Tòa do Chánh án chỉ định sẽ xem xét vụ việc theo quy trình kín; nếu phía cơ quan chính phủ có yêu cầu, Tòa sẽ nghe riêng bên cơ quan chính phủ trình bày.

Thứ tám, cơ sở pháp lý để giải quyết khiếu nại, khiếu kiện khá rộng, không chỉ giới hạn trong các văn bản, mà xuất phát từ các án lệ, ngay cả những nước theo hệ thống dân luật coi trọng văn bản hơn án lệ, Ví dụ, trong thời kỳ dài, luật hành chính Pháp được hình thành chủ yếu từ các án lệ hành chính, nhưng hiện nay, các hiệp ước quốc tế, các luật của cộng đồng châu Âu cũng là những nguồn quan trọng của luật hành chính Pháp.

Thứ chín, phán quyết của cơ quan giải quyết khiếu nại và tòa án thường gồm các nội dung như: hoặc khẳng định, hoặc sửa đổi, hoặc hủy bỏ quyết định; yêu cầu quan chức thông tin, hoặc nhà chức trách công quyền, hoặc người đứng đầu chủ thể tư nhân phải làm hoặc không làm một việc trong thời gian tiến hành tố tụng; ban hành lệnh cấm, buộc bồi thường, đưa ra lời giải thích; án phí.

Phán quyết, quyết định giải quyết khiếu nại, khiếu kiện phải đáp ứng những yêu cầu sau: Bằng văn bản và công khai; Nêu rõ căn cứ để ra quyết định giải quyết khiếu nại; Phải dựa trên chứng cứ mà các bên đã có cơ hội trình bày ý kiến; Ghi rõ quyền khiếu nại hoặc khiếu kiện tiếp của người khiếu nại; Gửi cho các bên liên quan theo đúng thời hạn luật định; Có cơ chế thi hành có hiệu quả các quyết định giải quyết khiếu nại.

Thứ mười, trước khi đem ra giải quyết khiếu nại, khiếu kiện chính thức ở các thiết chế do nhà nước thành lập, ở nhiều nước còn có hình thức các bên tự giải quyết với nhau như hòa giải, trọng tài...

Hoài Thu  

Nguồn: Trung tâm Bồi dưỡng đại biểu dân cử